ActionAid is a global movement of people working together to further human rights and defeat poverty for all.

{Thư ngỏ] Đầu tư cho Tương lai của Các Trẻ em Gái Dân tộc Thiểu số

Friday, May 6, 2016 - 10:12

Tuần vừa qua đánh dấu một sự kiện quan trọng – Tuần lễ Hành động vì một nền giáo dục toàn cầu năm 2016 với khẩu hiệu “Đầu tư cho nền giáo dục tương lai: Hành động ngay từ bây giờ”. Nhiều tổ chức giáo dục hàng đầu trên toàn thế giới đã cùng chung tay hưởng ứng sự kiện quan trọng này – bao gồm Liên Hợp Quốc, các nhà tài trợ, các tổ chức Phi chính phủ quốc tế, các liên minh giáo dục, truyền thông, công chúng v.v. để cùng kêu gọi ủng hộ quyền được đến trường của mỗi trẻ em. Sự kiện này rất phù hợp với Mục tiêu 4 trong 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững đến năm 2030 đã được Liên Hợp Quốc chính thức thông qua – đảm bảo giáo dục chất lượng toàn diện và công bằng, thúc đẩy cơ hội học tập suốt đời cho tất cả mọi người.

Mặc dù việc này là hoàn toàn đúng đắn, song cũng khá xa vời. Tuy nhiên, đối với ActionAid Vietnam, với hơn 20 năm kinh nghiệm làm việc tại những vùng khó khăn và xa xôi nhất của đất nước, chúng tôi nhận thấy sự kiện này rất phù hợp với tình hình của Việt Nam hiện nay. Một trong những khó khăn lớn nhất của Việt Nam hiện nay đó là tình trạng mất cân bằng trong cơ hội tiếp cận giáo dục giữa trẻ em dân tộc Kinh và trẻ em các dân tộc thiểu số, đặc biệt là các trẻ em gái.

Những hạn chế trong đảm bảo cân bằng giáo dục giữa trẻ em dân tộc Kinh và các dân tộc thiểu số

Việt Nam đã đạt được những tiến bộ vượt bậc và đã thực hiện thành công Mục tiêu Thiên niên kỷ (Mục tiêu 2) về Phổ cập giáo dục tiểu học. Trong năm học 2012-2013, tỷ lệ nhập học ở bậc học tiểu học đã đạt 98,3% và tỷ lệ hoàn thành bậc học này đạt 92,2%[1]

Tuy nhiên, vẫn có những khoảng cách đáng kể giữa trẻ em dân tộc Kinh và các nhóm dân tộc thiểu số. Tỷ lệ trẻ em bỏ học trung bình của cả nước chỉ chiếm 4% nhưng tỷ lệ này của trẻ em dân tộc Mông lên tới 26,5%, đồng nghĩa với việc cứ 4 trẻ em dân tộc Mông thì có 1 em không được đi học. Tỷ lệ trẻ đi học quá tuổi ở một số tỉnh nghèo của cả nước cũng khá cao – thường ở mức trên 15% - như ở Điện Biên và Gia Lai, nơi tập trung nhiều nhóm dân tộc thiểu số. Thực tế này được thể hiện khá rõ ở các Chương trình Hỗ trợ Phát triển do ActionAid Việt Nam thực hiện – nơi mà các nhóm bị thiệt thòi, bao gồm hộ nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số và người tật nguyền vẫn đang bị bỏ lại phía sau các thành tựu về giáo dục của cả nước.  

Báo cáo “Sáng kiến Toàn cầu về Trẻ em ngoài nhà trường” do UNICEF thực hiện năm 2013 đã đưa ra một số nguyên nhân dẫn đến tình trạng này. Các nguyên nhân chính có thể kể đến bao gồm: tình trạng nghèo đói của các hộ gia đình, cơ sở vật chất nghèo nàn của các trường học, đặc biệt là điều kiện vệ sinh và nước sạch không đảm bảo, sự tiếp cận còn hạn chế đối với chương trình đi học cả ngày,  tình trạng bạo lực, quấy rối tình dục trong trường học, rào cản ngôn ngữ do thiếu giáo viên thông thạo cả hai ngôn ngữ tiếng Kinh và tiếng dân tộc.

Tăng cường chi tiêu cho giáo dục là một trong những giải pháp đầu tiên để giải quyết tình trạng này. Đây cũng chính là chủ đề chính của Tuần lễ chiến dịch năm nay. Và ngay từ bây giờ, chúng ta cần hành động để đảm bảo cho tương lai của các trẻ em gái.

Thuế – Công cụ bền vững để tăng đầu tư cho giáo dục

Thuế là một nguồn thu quan trọng đối với ngân sách nhà nước. Trong trường hợp của Việt Nam, khi các nguồn thu khác, như nguồn thu từ dầu mỏ hay viện trợ không hoàn lại (ODA) đang ngày càng suy giảm, cùng với nợ công đang tăng ở mức đáng báo động, một nguồn thu thuế lành mạnh và ổn định có thể giúp Chính phủ tăng đầu tư cho các dịch vụ công, trong đó có giáo dục.

Tuy nhiên, theo ước tính, hàng năm, các nước đang phát triển bị mất khoảng 213 tỷ USD do tình trạng trốn thuế của các công ty đa quốc gia. Ngoài ra, báo cáo của ActionAid còn cho thấy khoảng hơn 138 tỷ USD nữa bị mất đi do việc áp dụng chính sách ưu đãi thuế để kích thích đầu tư tại các quốc gia này, cho dù đã có những bằng chứng cho thấy các chính sách này không nhất thiết giúp tăng mức đầu tư. Ở Việt Nam, riêng trong năm 2012, số tiền thuế thất thu do chính sách miễn giảm thuế và tình trạng tránh thuế của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài vào khoảng 20 triệu USD[2]. Số thất thu này cao hơn rất nhiều khoản chi cho đầu tư phát triển giáo dục tại nhiều tỉnh nơi chúng tôi có các Chương trình Hỗ trợ Phát triển. Trên thực tế, số tiền này lớn gấp đôi ngấn sách đầu tư phát triển giáo dục của tỉnh Hà Giang, Điện Biên và Soc Trăng trong năm đó. Điều này đồng nghĩa với việc các trẻ em gái – ví dụ trong tỉnh Hà Giang là gần 38,000 em - lẽ ra đã được hưởng một nền giáo dục có chất lượng cao hơn. Nhìn rộng ra, nếu chính phủ không ưu đãi một khoản thuế như vậy thì trẻ em nghèo thuộc các dân tộc thiểu số và các tỉnh nghèo vùng sâu có thể được hưởng một nền giáo dục có chất lượng tốt hơn, và chắc chắn rằng số trẻ em gái phải bỏ học sẽ ít hơn.

Do vậy, trong nhiều năm gần đây, chiến dịch kêu gọi vì một nền thuế công bằng đã trở thành một trọng tâm trong các hoạt động của ActionAid Việt Nam. Chúng tôi mong muốn nguồn thuế thu thêm được từ việc trốn thuế của các công ty lớn hay từ các chính sách ưu đãi thuế sẽ được sử dụng để đầu tư cho giáo dục, y tế hoặc chi trả cho các dịch vụ công thiết yếu cho hàng triệu người nghèo và người bị lề hòa ở các nước đang phát triển. Thành tựu mà Việt Nam đạt được trong việc thực hiện Mục tiêu 2 của các Mục tiêu Thiên niên kỷ là rất đáng công nhận. Đã đến lúc Việt Nam tiếp tục nỗ lực thực hiện các cam kết của mình trong Mục tiêu Phát triển bền vững, đó là – đến năm 2030, 100% trẻ em được tiếp cận một nền giáo dục đầy đủ và miễn phí.

Tuần lễ Hành động vì một nền giáo dục toàn cầu năm nay được phát động cùng thời điểm với diễn biến của “Hồ sơ Panama” – vụ việc tiết lộ về quy mô tránh thuế đáng gây sốc trên toàn cầu. Do vậy việc đảm bảo các công ty nước ngoài đang hoạt động trên lãnh thổ của Việt Nam phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế của mình càng trở thành việc làm vô cùng cần thiết để tăng cường ngân sách cho trường học và đảm bảo tương lai của các trẻ em gái.

Nhân sự kiện này, chúng tôi một lần nữa kêu gọi Chính phủ Việt Nam có các hành động cụ thể, bao gồm:

 

·      Xem xét lại các chính sách ưu đãi thuế doanh nghiệp bất lợi;

·      Chấm dứt các hiệp ước hạn chế quyền thu thuế của Chính phủ;

·      Cùng với các nước Asean, chấm dứt “cuộc đua tới đáy” của các chính sách ưu đãi thuế;

·      Hỗ trợ một cơ quan liên chính phủ có đủ năng lực thiết lập và thực thi các chính sách toàn cầu về thuế một cách công bằng;

·      Khuyến khích và đẩy mạnh hơn nữa việc thể chế hóa sự tham gia của cộng đồng trong nâng cao nhận thức và giám sát việc thu chi thuế của nhà nước;

·      Sử dụng nguồn gia tăng từ thu thuế để bổ sung ngân sách cho giáo dục công có chất lượng, đặc biệt là cho trẻ em gái.

 

ActionAid Việt Nam 

[1] Báo cáo quốc gia: Kết quả 15 năm thực hiện các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ của Việt Nam http://www.unicef.org/vietnam/TENNT_eng_11_8_2114.pdf

[2] Tóm tắt chính sách – Các tác động của chính sách ưu đãi thuế và tình trạng tránh thuế của các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam, ActionAid, 2015